دام تورم یا ضعف نهاد ناظر؛ کدام‌یک در بازار سرمایه ترکیه دردسر ساز شد؟

فصل بانک - بحران صندوق‌های سرمایه‌گذاری در ترکیه به گرفتار شدن نزدیک به نیم‌میلیون سرمایه‌گذار و انحلال حدود 20 میلیارد دلار از صندوق‌های سهامی و بازار پول منجر شده است. ماجرا از جایی آغاز شد که بازده غیرعادی برخی صندوق‌ها، در شرایط تورم مزمن ترکیه، سرمایه‌گذاران را به سمت بازار سهام کشاند اما سقوط قیمت‌ها و توقف پرداخت‌ها، حالا آن‌ها را با زیان‌های سنگین و ابهام درباره امکان بازگشت سرمایه مواجه کرده است.

به گزارش پایگاه خبری بازار سرمایه ایران(سنا) ، بلومبرگ نوشت: 2 هفته پس از آنکه «مهمت کاروانجی» به توصیه یکی از بستگانش پس‌انداز خود را در یک صندوق سهامی پررونق ترکیه سرمایه‌گذاری کرد، با اضطراب فراوان دکمه فروش را در اپلیکیشن معاملاتی تلفن همراهش می‌زد. کاروانجی 28 ساله و بیکار است و قصد داشت از 2.5 میلیون لیر معادل 51 هزار دلار برای تأمین هزینه‌های ازدواج پیش روی خود استفاده کند. اما حالا یکی از نزدیک به نیم میلیون سرمایه‌گذاری است که در بحرانی گرفتار شده‌اند که مدیران دارایی ترکیه را درگیر کرده و این پرسش را برای آن‌ها به وجود آورده است که آیا هرگز پول خود را پس خواهند گرفت یا نه.
نهادهای ناظر ترکیه در جریان تحقیقات درباره طرح‌های شبه‌پانزی که سال‌ها با استفاده از سهام کم‌نقدشونده ادامه داشته‌اند، دستور انحلال تعدادی از صندوق‌های سهامی و صندوق‌های بازار پول را به ارزش حدود 20 میلیارد دلار صادر کرده‌اند. هنوز مشخص نیست چه میزان از این سرمایه‌ها قابل بازیابی خواهد بود.
برخی سرمایه‌گذاران می‌دانستند بازدهی‌های 3 رقمی پایدار نیست، در نتیجه آن‌ها پیش از سقوط بازار از این روند خارج شدند، اما برخی دیگر درک چندانی از ریسک بازار نداشتند. بر اساس اعلام هیات بازار سرمایه ترکیه در روز چهارشنبه، در مجموع 455 هزار و 758 سرمایه‌گذار در بیش از 130 صندوقی که وارد فرآیند انحلال شده‌اند، گرفتار شده‌اند.
کاروانجی در گفت‌وگویی تلفنی گفت: «وقتی دستور فروش اجرا نشد، وحشت کردیم. سپرده‌های بانکی بازده خوبی نداشتند و به همین دلیل دنبال جای دیگری برای سرمایه‌گذاری بودیم. کاملاً نابود شده‌ایم.»
او نیز مانند بسیاری دیگر امیدوار بود بازده بالای صندوق‌هایی که توسط شرکت‌هایی مانند «ترا پورتفوی یوتنیمی» و «پوسولا پورتفوی یوتنیمی» مدیریت می‌شوند، بتواند ارزش پس‌اندازش را در برابر نرخ تورمی که در 3 سال گذشته به طور میانگین حدود 50 درصد بوده است، حفظ کند.
چگونه صندوق‌های پربازده ترکیه سقوط کردند
ترکیه با بحران‌های بازار بیگانه نیست. با این حال در بحران‌های گذشته معمولاً تمرکز اصلی بر تضعیف لیر و تهدیدهای متوجه نظام بانکی بوده است. بحران کنونی از ظن دستکاری بازده توسط گروهی از صندوق‌ها و افزایش مصنوعی ارزش دارایی‌های آن‌ها آغاز شد. تغییرات مقرراتی که در پایان ماه اوت اعمال شد نیز در نهایت به موجی از هراس در بازار در ماه جاری تبدیل شد. «امره تزمن» رئیس ترا که در مرکز این بحران قرار دارد، بامداد چهارشنبه بازداشت شد.
«اورکون ساکا» مدرس دانشگاه سیتی سنت جورج لندن گفت: بازدهی‌های بالا «عمدتاً مصنوعی» بوده‌اند.
او گفت: «وقتی سهامی شناوری پایینی دارد، خرید خود صندوق به سیگنال قیمتی تبدیل می‌شود و همین خرید ارزش دفتری صندوق را دوباره ارزیابی می‌کند.»
قیمت سهام سقوط کرد و شرکت‌ها برای تأمین نقدینگی مجبور شدند، دارایی‌های بیش‌تری بفروشند. این وضعیت خطر شکل‌گیری چرخه‌ای از زیان‌های بیش‌تر و خروج سرمایه‌گذاران را افزایش داد.
بر اساس داده‌های پلتفرم‌های ردیابی صندوق‌ها یعنی «فانبُل» و «فینتیبلز»، سرمایه‌گذاران بین 31 اوت تا 23 سپتامبر حدود 600 میلیارد لیر از صندوق‌های سرمایه‌گذاری ترکیه خارج کردند. بازار سهام ترکیه نیز در 16 سپتامبر شدیدترین افت خود در بیش از یک سال گذشته را تجربه کرد.
«جم» سرمایه‌گذار 30 ساله‌ای که او نیز در مراحل پایانی موج صعودی وارد بازار شده بود و به دلیل نگرانی از پیامدهای احتمالی نخواست نام کاملش منتشر شود، گفت: «حالا همه نمادها هر روز در حال سقوط هستند. چه کسی حاضر است این سهام را بخرد تا ما بتوانیم پولمان را پس بگیریم؟»
با تشدید موج فروش، او نتوانست 2.3 میلیون لیری را که در 2 صندوق ترا سرمایه‌گذاری کرده بود نقد کند. جم می‌گوید در ابتدا امیدوار بود این پول به تأمین پیش‌پرداخت خرید خانه کمک کند، اما حالا نگران است که اجاره ماه آینده را از کجا تأمین کند.
او گفت این‌که این سرمایه را از محل فروش طلایی به‌دست آورده بود که به عنوان هدیه ازدواج دریافت کرده بود، درد این زیان را برایش بیش‌تر کرده است.
این سرمایه‌گذار اهل ترکیه در گفت‌وگویی تلفنی به خبرنگار بلومبرگ گفت: «این وضعیت دارد دیوانه‌ام می‌کند. چند روز است درست غذا نخورده‌ام.»
از چاله به چاه
«امیل گورول آکیوز» در پایان ماه اوت، 2.4 میلیون لیر از سرمایه‌ای را که در طلا داشت به 2 صندوق سهامی ترا منتقل کرد. او تصور می‌کرد این صندوق‌ها می‌توانند با کاهش قیمت طلا از پس‌اندازش محافظت کنند.
آکیوز که فارغ‌التحصیل دانشگاه است و در حال حاضر به دنبال کار می‌گردد، از استانبول در گفت‌وگویی تلفنی گفت: «در ابتدا مردد بودم اما صندوق‌ها هم‌چنان رشد می‌کردند. عملاً از چاله به چاه افتادم. روزی 2 یا 3 ساعت بیش‌تر نمی‌خوابم.»
پس از آن‌که ترا در اوایل ماه اعلام کرد قصد دارد شرکت پورتفوی پوسولا را خریداری کند، پرسش‌ها درباره نحوه پاسخ‌گویی این شرکت به درخواست‌های بازخرید سرمایه‌گذاران هم‌چنان ادامه داشت. سرمایه‌گذاران صندوق‌های ترا دچار هراس شدند و این شرکت در 16 سپتامبر اعلام کرد که خود نیز قادر به پرداخت مطالبات آن دسته از مشتریان که قصد خروج از صندوق‌ها را دارند، نیست.
«لطیف ارسوی» کارآفرینی از استانبول که در اوایل سال حدود 300 هزار لیر در 3 صندوق پوسولا سرمایه‌گذاری کرده 90 درصد از سرمایه اولیه خود را از دست داده است، او گفت: «دیگر واقعاً فرقی نمی‌کند که پولم را پس می‌گیرم یا نه.»