فصل بانک - شکار تورم در قفسه فروشگاه‌ها؛ وقتی هوش مصنوعی مأمور می‌شود بفهمد سوپرمارکت‌ها چه زمانی و با چه سرعتی قیمت‌ها را بالا می‌برند!
به گزارش خبرنگار بین‌الملل ایبنا ؛ به نظر می‌رسد دیگر برای فهمیدن وضعیت تورم، فقط نباید به آمارهای رسمی و گزارش‌های ماهانه بانک‌های مرکزی چشم دوخت؛ گاهی باید سراغ قفسه‌های سوپرمارکت رفت و از هوش مصنوعی خواست حواسش به برچسب قیمت‌ها باشد!
بانک مرکزی اروپا در یک اقدام جالب، از ابزارهای هوش مصنوعی برای رصد روزانه قیمت کالاهای سوپرمارکتی استفاده کرده تا بفهمد شوک جدید انرژی ناشی از جنگ در خاورمیانه تا چه اندازه به قیمت مواد غذایی سرایت کرده است.
نتیجه این بررسی که دیروز منتشر شد، یک نکته مهم دارد. موج جدید افزایش قیمت مواد غذایی در اروپا فعلاً به شدت موج تورمی سال 2022، پس از حمله روسیه به اوکراین، نرسیده است. اما بانک مرکزی اروپا در واقع در حال آزمایش روشی تازه برای شکار تورم است؛ روشی که به جای انتظار برای انتشار آمارهای رسمی، تغییرات قیمت‌ها را تقریباً به‌صورت لحظه‌ای دنبال می‌کند.
هوش مصنوعی در نقش بازرس قیمت‌ها
بانک مرکزی اروپا برای این کار مجموعه داده‌ای با عنوان «مجموعه داده قیمت روزانه» یا DPD طراحی کرده است. این ابزار با جمع‌آوری قیمت‌های روزانه فروشگاه‌های اینترنتی و استفاده از یک طبقه‌بند مبتنی بر هوش مصنوعی، توضیحات و مشخصات محصولات را به گروه‌های کالایی مورد استفاده در سبد شاخص هماهنگ قیمت مصرف‌کننده اروپا (HICP) متصل می‌کند.
به زبان ساده، هوش مصنوعی هر روز به قفسه‌های مجازی سوپرمارکت‌ها سر می‌زند و بررسی می‌کند کدام کالا گران‌تر شده، کدام ارزان‌تر شده و فروشگاه‌ها با چه سرعتی برچسب قیمت محصولات را تغییر می‌دهند.
این پروژه با همکاری شبکه پژوهشی PRISMA، مرکز نوآوری بانک تسویه‌حساب‌های بین‌المللی (BIS Innovation Hub) و بانک مرکزی آلمان (دویچه بوندس‌بانک) توسعه یافته است. اهمیت چنین ابزاری در این است که سیاست‌گذاران پولی دیگر مجبور نیستند صرفاً منتظر انتشار آمارهای ماهانه بمانند. آن‌ها می‌توانند در طول ماه نیز تصویری به‌روز از رفتار قیمت‌گذاری فروشگاه‌ها داشته باشند.
چرا بانک مرکزی اروپا این‌قدر به برچسب قیمت‌ها حساس شده است؟
دلیلش ساده است. مواد غذایی یکی از مهم‌ترین بخش‌های هزینه خانوارها هستند. حدود 20 درصد از سبد مصرفی مورد استفاده برای محاسبه تورم در منطقه یورو به مواد غذایی اختصاص دارد؛ سهمی که برای خانوارهای کم‌درآمد حتی بیشتر است.
بنابراین، وقتی قیمت مواد غذایی بالا می‌رود، مردم آن را خیلی سریع در زندگی روزمره خود احساس می‌کنند. به همین دلیل، تغییر قیمت مواد غذایی نه‌فقط بر قدرت خرید خانوارها، بلکه بر انتظارات تورمی آن‌ها نیز اثر می‌گذارد.
از طرف دیگر، برای بانک مرکزی مهم است بداند افزایش قیمت‌ها دقیقاً چگونه اتفاق می‌افتد. آیا چند محصول خاص به‌شدت گران شده‌اند یا تعداد زیادی از فروشگاه‌ها و کالاها هم‌زمان در حال افزایش قیمت هستند؟ این تفاوت برای سیاست پولی بسیار مهم است؛ زیرا افزایش قیمت چند کالای خاص لزوماً به معنای شکل‌گیری یک موج تورمی گسترده و ماندگار نیست.
مقایسه دو شوک انرژی؛ 2022 در برابر 2026
بانک مرکزی اروپا با استفاده از داده‌های روزانه، رفتار قیمت‌گذاری فروشگاه‌ها در سال 2026 را با دوره تورمی سال 2022 مقایسه کرده است.
نتایج نشان می‌دهد در مارس 2026، هم‌زمان با آغاز شوک انرژی، دفعات افزایش قیمت مواد غذایی بیشتر شد. اما در سال 2022، تعداد دفعات افزایش قیمت‌ها نه‌تنها بیشتر شد، بلکه این روند برای چندین ماه ادامه یافت و گروه‌های گسترده‌تری از کالاهای غذایی را درگیر کرد.
نکته جالب دیگر این است که اندازه متوسط افزایش قیمت‌ها نیز تغییر چندانی نداشته است؛ وضعیتی که تا حدودی به تجربه سال 2022 شباهت دارد. تفاوت اصلی در گستردگی و تداوم افزایش دفعات تغییر قیمت‌هاست.
تورم فقط به میزان گرانی مربوط نیست!
یکی از جذاب‌ترین بخش‌های این پژوهش، تفکیک دو مفهوم در رفتار قیمت‌گذاری شرکت‌هاست. اقتصاددانان برای بررسی نحوه تغییر قیمت‌ها از دو شاخص استفاده می‌کنند. اول؛ دفعات تغییر قیمت (Extensive Margin) که چند درصد از کالاها قیمت خود را تغییر داده‌اند؟ آیا تعداد زیادی از محصولات در حال گران شدن هستند یا فقط چند کالای محدود؟ دوم؛ اندازه تغییر قیمت (Intensive Margin) که هر بار که قیمت یک کالا تغییر می‌کند، میزان این تغییر چقدر است؟
این دو شاخص به بانک مرکزی کمک می‌کنند بفهمد تورم از کجا می‌آید. ممکن است چند محصول افزایش قیمت بسیار شدیدی داشته باشند، اما قیمت بیشتر کالاها ثابت مانده باشد. در مقابل، ممکن است هزاران محصول در فروشگاه‌های مختلف، هرکدام اندکی گران‌تر شوند.
این دو وضعیت از نظر سیاست‌گذاری اقتصادی یکسان نیستند. در حالت دوم، احتمال شکل‌گیری موجی گسترده‌تر و ماندگارتر از تورم بیشتر است.