فصل بانک - تجربه نیکاراگوئه و کوبا نشان می‌دهد تحریم در کنار کسری بودجه و چاپ پول، افت ارزش پول ملی را تشدید می‌کند.
به گزارش فصل بانک، نیکاراگوئه و کوبا دو کشور کوچک در نزدیکی آمریکا هستند که هر دو در نتیجه تحریم‌های واشنگتن شاهد کاهش شدید در ارزش پول ملی خود بوده‌اند. محدودیت تجارت و کمبود منابع ارزی را می‌توان اصلی‌ترین دلیل کاهش ارزش پول این دو کشور دانست.
اما در هر دو مورد، تحریم تنها عامل نبوده است. در نیکاراگوئه جنگ داخلی و در کوبا فروپاشی شوروی و ناکارآمدی اقتصاد دولتی نقش بزرگی داشتند. تجربه‌ی نیکاراگوئه و کوبا نشان می‌دهد تحریم آمریکا به‌تنهایی پول ملی را فرو نمی‌ریزد، اما در ترکیب با کسری بودجه‌ی مزمن، چاپ پول و از دست رفتن یک حامی خارجی، به شتاب‌دهنده‌ای تعیین‌کننده بدل می‌شود. وجه مشترک هر دو آن است که کمبود ارز، دولت را به سمت انتشار پول برای پوشاندن کسری‌ها سوق داد.
در این روزها که اقتصاد ایران با تحریم‌های شدید و محاصره غیرقانونی از سوی آمریکا رو به رو است، بازخوانی تجربه این دو کشور می‌تواند به روشن‌تر شدن شرایط برای سیاست‌گذار و بازیگران اقتصادی کمک کند.
نیکاراگوئه: «اقتصاد را به فریاد درآورید»
فشار اقتصادی آمریکا بر دولت ساندینیستا گام به گام شدید شد. در 1981 کمک‌های آمریکا قطع شد و واشنگتن شروع به مخالفت با وام‌های بانک جهانی و بانک توسعه‌ی آمریکای لاتین به نیکاراگوئه کرد. در 1983 سهمیه‌ی شکر نیکاراگوئه در بازار آمریکا 90 درصد کاهش یافت و در 1985 رونالد ریگان تحریم تجاری کامل اعمال کرد. همزمان آمریکا شورشیان کنترا را تامین مالی می‌کرد.
ویلیام لئوگرانده در مقاله‌ای سرنوشت اقتصاد نیکاراگوئه را با ارقام نشان می‌دهد. تورم از 50 درصد در 1984 پس از اعمال فشارهای بین‌المللی به 320 درصد در 1985، 1300 درصد در 1987 و 33 هزار درصد در 1988 رسید. تولید ناخالص داخلی نیز در این دهه حدود یک‌سوم کمتر از سطح دهه گذشته خود بود.
دولت ناچار شد در فوریه‌ی 1988 با حذف سه صفر، «کوردوبای جدید» را جایگزین کند. تا 1990 اسکناس 10 میلیون کوردوبایی هم چاپ شد.
دولت نیکاراگوئه هزینه‌ی مستقیم تحریم تجاری را سالانه حدود 50 میلیون دلار برآورد کرد؛ رقمی کوچک در برابر 2 میلیارد دلار خسارت جنگ تا 1986. سهم آمریکا از تجارت نیکاراگوئه از 30 درصد در 1980 به 15 درصد در 1984 رسیده بود و اروپا و بلوک شوروی جای آن را گرفتند. اما ضربه‌ی اصلی از ترکیب تحریم مالی و جنگ آمد: در 1986 55 درصد بودجه‌ی دولت صرف جنگ می‌شد و راه وام خارجی بسته بود؛ در نتیجه کسری با چاپ پول پوشانده شد. لئوگرانده می‌پذیرد سیاست‌های اقتصادی ساندینیستاها بحران را بدتر کرد، اما نتیجه می‌گیرد که ترکیب تحریم و جنگ اقتصاد را «به هرج‌ومرج سوق داد» و در شکست ساندینیستاها در انتخابات 1990 تعیین‌کننده بود.
کوبای دهه‌ی 1990: وقتی دیگر پشتیبانی نبود
تحریم آمریکا علیه کوبا از 1962 برقرار است؛ طولانی‌ترین تحریم تجاری دوران معاصر. اما تا 1990 کمک شوروی اثر آن را خنثی می‌کرد. با فروپاشی اتحاد جماهیر شوروی، واردات و صادرات کوبا بیش از 80 درصد سقوط کرد، واردات نفت به حدود 10 درصد سطح پیش از 1990 رسید و تولید ناخالص داخلی تا 1995 حدود 35 درصد کاهش یافت. این دوره در کوبا «دوره‌ی ویژه» نام گرفت.
واشنگتن در همین دوران فشار را بیشتر کرد. قانون توریچلی (1992) تجارت شرکت‌های وابسته‌ی آمریکایی در کشورهای دیگر با کوبا را ممنوع کرد و قانون هلمز-برتون (1996) برای شرکت‌های خارجی سرمایه‌گذار در کوبا مجازات تعیین کرد. پزو زیر این فشار فرو ریخت و نرخ دلار در بازار آزاد در 1993 به حدود 125 پزو رسید.
پاسخ هاوانا اصلاحات محدود بود: قانونی کردن دلار ، بازکردن در به گردشگری و حواله‌های ارزی، و ایجاد پزوی قابل تبدیل در به ارزش یک دلار از جمله اقدامات کوبا در دهه 90 میلادی بود. با بازگشت نسبی اقتصاد، پزو در محدوده‌ی 23 تا 25 پزو برای هر دلار تثبیت شد و تا 2020 در همین سطح ماند.
کوبای امروز: سقوطی فراتر از دهه‌ی 90
از اول ژانویه‌ی 2021 دولت کوبا نرخ‌های ارز را در نرخ رسمی 24 پزو یکسان کرد؛ درست در زمانی که همه‌گیری کرونا گردشگری را متوقف کرده بود و حواله‌های ارزی با سقف هزار دلاری دولت ترامپ در 2020 حدود دوسوم کاهش یافته بود. ارز کمیاب شد و بازار غیررسمی دوباره زنده شد. در سپتامبر 2022 نرخ دلار برای نخستین بار از دهه‌ی 1990 به 150 پزو رسید و از اوج دوره‌ی ویژه هم گذشت.
موج اخیر با سیاست جدید واشنگتن همزمان است. دولت ترامپ در ژانویه‌ی 2025 کوبا را دوباره به فهرست حامیان تروریسم بازگرداند و در ژانویه‌ی 2026 با فرمانی اجرایی تهدید کرد کشورهایی را که به کوبا سوخت می‌فروشند مشمول تعرفه می‌کند. به گزارش کتابخانه‌ی مجلس عوام بریتانیا، با توقف محموله‌های ونزوئلا و مکزیک حدود سه‌چهارم واردات نفت کوبا قطع شد و خاموشی‌های سراسری و جیره‌بندی سوخت به وضعیت عادی بدل شد. دولت کوبا که در دسامبر 2025 نرخ رسمی شناور 410 پزویی را راه انداخته بود، اکنون اسکناس‌های 10 و 20 هزار پزویی چاپ می‌کند و دلار در 15 اکتبر 2026 به رکورد 800 پزو رسید.
نتیجه پولی کردن بار تحریم
تجربه‌ی نیکاراگوئه و کوبا نشان می‌دهد تحریم آمریکا به‌تنهایی پول ملی را فرو نمی‌ریزد، اما در ترکیب با کسری بودجه‌ی مزمن، چاپ پول و از دست رفتن یک حامی خارجی، به شتاب‌دهنده‌ای تعیین‌کننده بدل می‌شود. در نیکاراگوئه هزینه‌ی جنگ و تأمین آن از محل چاپ پول، تحریم را به ابرتورمی چهاررقمی رساند؛ در کوبا، فروپاشی شوروی ضربه‌ی اول را زد و تحریم مانع جبران آن شد. وجه مشترک هر دو آن است که کمبود ارز، دولت را به سمت انتشار پول برای پوشاندن کسری‌ها سوق داد و بازار غیررسمی، پیش از هر آماری، بهای این انتخاب را آشکار کرد.